 |
 |
|
| |
PORTRE / ISTVÁN SZABÓ: AVRUPA'NIN VİCDANI
Son filmi Taraf Tutmak, önce Gezici Festival'de ve filmekimi'nde gösterilen, ardından da vizyona giren István Szabó, 40 yılı aşan kariyerinde, daima politikayla sanatın birbirinden ayrılamayacağını savunmuş ve bu düşüncesini her zaman filmlerine yansıtmış bir yönetmen.
István Szabó, 15 Kasım'da vizyona giren Taraf Tutmak (Taking Sides) adlı son filmiyle filmografisinde sık sık gündeme getirdiği 'Baskı dönemlerinde sanatçının tutumu ne olmalıdır?' sorusunun yanıtını aramaya devam ediyor. Szabó adı bize çoğunlukla sanat ve politika ilişkisini çağrıştırır. Bunda, 18 Şubat 1938'de Budapeşte'de doğan sanatçının yaşamı boyunca Macaristan'ın geçirdiği çeşitli evrelere ve faşizmden komünizme karşıt ideolojilerin her iktidara geldiklerinde uyguladıkları baskı politikalarına tanıklık etmesinin payı büyük. İkinci Dünya Savaşı sırasında geçen çocukluğu, Yahudi düşmanı ve Nazi işbirlikçisi hükümetler, Alman işgali, Solcuların ve Yahudilerin tutuklanmaları, Rus birliklerinin işgale son verişi, Rusya'nın denetimine geçiş, Sosyalist İşçi Partisi iktidarı, reformcu hükümet, 1956 ayaklanması ve Demirperde'deki ilk delik olan Macaristan'a giren Rus tankları, isyanın bastırılmasının ardından binlerce tutuklama ve çoğunluğu aydın 150 bin Macar'ın ülkeyi terkedişi, her iktidar değişikliğinde yapılan sorgulamalar, tutuklamalar ve hiç değişmeyen sorgulama yöntemleri, her dönemde değişmeyen muhbir vatandaşlar...Birbiri ardından gelen monarşiden cumhuriyete, cumhuriyetten faşizme, faşizmden sosyalizme geçen zıt uçlardaki iktidarlar, sürekli değişen sınırlar ve yabancı işgaller altında hep özgürlüğü özleyen, boyun eğmeyen bir halkın çocuğu olarak Szabó da filmlerinde ülkesinin karışık siyasal dönemlerini yansıtırken, politikayla sanatın ilişkisini sürekli sorguladı durdu.
Szabó kendi otobiyografisini anlatırken şöyle diyor: "Ben bir yaşındayken İkinci Dünya Savaşı patlak verdi. Böylece çocukluğumun ilk yılları savaşın damgasını taşır: Zamanın Orta Avrupası'nın karakteristiği olan önyargı, nefret ve gizli saklı kalan insanlık. Bu deneyimlerin izlerinin beni asla terk etmeyeceğini artık biliyorum. Böyle bir insana biz şimdi bir ironi dokundurmasıyla, 'savaş zamanı çocuğu' diyoruz. Cerrah olan babam savaştan hemen sonra genç yaşta kalp krizinden öldü. Altı yaşından itibaren kadınların arasında babasız ama kadınların 'doğal güçleriyle' çevrelenmiş olarak büyüdüm. Okul yıllarım Orta Avrupa ve Macaristan'ın çok güç bir dönemine rastladı. Bugün 'Stalin dönemi' dediğimiz bir kişinin putlaştırılması dönemi. Çocukluğumun bu ikinci dönemi, on yaşından on sekiz yaşına kadar, bana tarih, toplum ve bireyin çelişkisi konusunda çok fazla şey öğretmiştir."
Szabó'nun esas meselesi, bireyle tarihin ilişkisini irdelemektir. Szabó kişisel deneyimleri açısından bunun doğal olduğunu söyler: "Çocukluğumdan beri Avrupa, Orta ve Doğu Avrupa tarihinin değişen cereyanlarında tutunmak, dayanmak ve hayatta kalmak için mücadele eden, yıkılan ve umut etmeye çalışan insanı gözlemliyorum. Dört yanımda bu adamı görüyorum, kendi ailemde, sokaklarda, yeraltında. Orta ve Doğu Avrupa'nın tarihsel ve toplumsal koşullarının etkisi benim için kişisel bir deneyimken gözlerimin önünde dünya tarihinin gün be gün etkisine dönüştü ve bizim hayatımızın her dakikasını etkiledi. Bu nedenle en çok tarihi bir deneyimin hikâyesini anlatmayı seviyorum: Her gün hayatta kalma mücadelesi verilirken insanın ruhuna ve yazgısına neler oluyor? Umut ediyorum ki, hikâye içselleştirilirse, kişisel bir deneyim ve bellek oluşur ve böylelikle koruyucu bir maddeye dönüşür, bir tür aşı gibi. Zararsız bir miktarda mikrop taşıyan ve organizmanın hastalık geldiğinde korunmasını sağlayacak kadar antikor üreten bir serum gibi. Belki filmler insanların ötekilerle ilgilenmelerine, önyargılarını yenmelerine ve yabancı yüzleri sevmelerine yardımcı olur. Başkalarıyla özdeşleşmelerini sağlar ve yalnızlıklarını azaltır. Benim esas temam her zaman çağımız nedeniyle yazgısal hale gelen insan karakteridir."
...
Şükran Yücel
Altyazı Aylık Sinema Dergisi'nin Aralık 2002 sayısının Vizyon Porte bölümünün bir bölümüdür.
|
|
|
|
|
|
|
